चार वर्षमा सकिने भनिएको काठमाडौँ-तराई द्रुतमार्ग (Fast Track) प्रोजेक्ट एक दशक पुग्न लाग्दा पनि किन अझै पूर्ण रूपमा सम्पन्न हुन सकेको छैन? ७१ किलोमिटर लामो यो राष्ट्रिय गौरवको आयोजना आखिर कस्ता-कस्ता इन्जिनियरिङ चुनौतीहरू (Engineering Challenges) सँग जुधिरहेको छ? नेपाली सेनाले दिनरात काम गर्दा पनि किन यसको समय र बजेट लगातार थपिँदै गइरहेको छ?
आउनुहोस्, आजको यस लेखमा फास्ट ट्र्याकको भित्री इन्जिनियरिङ र यसको वास्तविक अवस्थालाई नजिकबाट नियालौँ।
📍 आयोजनाको परिचय र यसको आवश्यकता
काठमाडौँबाट तराई पुग्न अहिले हामीले नागढुङ्गा-मुग्लिन वा बिपी राजमार्ग हुँदै ६ देखि ८ घण्टासम्मको कष्टकर र जोखिमपूर्ण यात्रा गर्नुपर्छ। साना र घुमाउरा सडक, तीव्र जाम, र वर्षायाममा हुने पहिरोका कारण यो यात्रा सधैँ चुनौतीपूर्ण रहँदै आएको छ।
यही समस्याको स्थायी समाधानका लागि परिकल्पना गरिएको हो—काठमाडौँ-तराई फास्ट ट्र्याक, जसलाई प्राविधिक भाषामा 'Express-way' भनिन्छ। ललितपुरको खोकनाबाट सुरु भई बाराको निजगढमा जोडिने यो सडक तयार भएपछि काठमाडौँ र तराई बीचको दूरी मात्र ७१ किलोमिटरमा सीमित हुनेछ। सबैभन्दा ठूलो कुरा, जुन यात्रा गर्न ७-८ घण्टा लाग्थ्यो, यो एक्सप्रेस-वे बनेपछि मात्र १ देखि डेढ घण्टामा काठमाडौँबाट तराई पुग्न सकिनेछ। यसले नेपालको इन्धन खर्च, ढुवानी समय, र सवारी साधनको मर्मत खर्चमा वार्षिक अर्बौँ रुपैयाँ जोगाउनेछ।
🏗️ इन्जिनियरिङको कमाल: ६ वटा सुरुङमार्ग र ८९ वटा पुल
कुनै पनि सिभिल इन्जिनियर वा निर्माण क्षेत्रमा चासो राख्ने व्यक्तिका लागि यो प्रोजेक्ट एउटा खुल्ला विश्वविद्यालय जस्तै हो। यो केवल साधारण सडक मात्र होइन, यसमा नेपालकै अत्याधुनिक इन्जिनियरिङ संरचनाहरू बनिरहेका छन्।
सुरुमा यो आयोजनामा ३ वटा मात्र सुरुङमार्ग बनाउने योजना थियो। तर, भौगोलिक जटिलता र पहिरोको जोखिम कम गर्न यसलाई परिमार्जन गरेर ६ वटा सुरुङमार्ग (Twin Tunnels) बनाइँदैछ। महादेवडाँडा, धेद्रे, लेनडाँडा जस्ता कठिन पहाडहरू छेड्दै बन्दै गरेका यी सुरुङहरूको कुल लम्बाइ मात्र साढे ११ किलोमिटर भन्दा बढी हुनेछ। यसका साथै, सडक खण्डमा पर्ने नदी र खोँचहरूमा ८९ वटा भीमकाय पुलहरू (Bridges) निर्माण भइरहेका छन्, जसमध्ये कतिपय पुलहरू त नेपालकै सबैभन्दा अग्ला र जटिल संरचनामा पर्छन्।
🎯 टाइमलाइन, संशोधित बजेट र वर्तमान भौतिक प्रगति
⚠️ ढिलाइ हुनुका मुख्य कारणहरू
यो ऐतिहासिक आयोजनाको निर्माण व्यवस्थापनको पूर्ण जिम्मेवारी नेपाल सरकारले सन् २०१७ (वि.सं. २०७४) मा नेपाली सेनालाई सुम्पेको थियो। त्यतिबेला सन् २०२१ सम्ममा सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको भए तापनि विभिन्न प्राविधिक तथा व्यावहारिक कारणले काम समयमा सकिएन। हाल आएर सरकारले यसको अन्तिम म्याद तेस्रो पटक थपेर सन् २०३० को मार्च (वि.सं. २०८६ चैत) सम्म पुर्याएको छ।
- भौतिक प्रगति: हालसम्म आयोजनाको कुल भौतिक प्रगति करिब ६० प्रतिशत को हाराहारीमा पुगेको छ। सुरुङमार्ग र ठूला पुलहरूको निर्माण कार्य अहिले तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको छ।
- बजेटको वास्तविकता: समय थपिँदै जाँदा र महँगी बढ्दा प्रोजेक्टको लागत पनि निकै बढेको छ। सुरुमा ९१ अर्ब ९० करोड रुपैयाँको परिकल्पना गरिएको यो प्रोजेक्टको परिमार्जित अनुमानित बजेट २ खर्ब ११ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँ पुगिसकेको छ। हालसम्म आयोजनामा १ खर्बभन्दा बढी खर्च भइसकेको छ।
रातदिन नेपाली सेना खटिँदा र अर्बौँ बजेट खन्याउँदा पनि यो आयोजना पछाडि धकेलिनुमा केही मुख्य कारणहरू छन्:
- खोकना खण्डको जग्गा विवाद: आयोजनाको प्रस्थान विन्दु (Starting Point) मानिएको ललितपुरको खोकनामा स्थानीय बासिन्दाहरूको धार्मिक, सांस्कृतिक सम्पदा र मुआब्जा विवाद वर्षौंसम्म सुल्झिन सकेन। जसले गर्दा सडकको केही किलोमिटर खण्डमा लामो समयसम्म काम नै सुरु हुन पाएन।
- जटिल भूगोल र प्राकृतिक विपत्ति: नेपालको कमजोर भूबनोट र पहाडी खोँचहरूका कारण निर्माणका क्रममा लगातार पहिरो खस्ने समस्या भयो। विशेष गरी मनसुनका बेला आउने बाढी र पहिरोले फास्ट ट्र्याकका कतिपय अस्थायी संरचना, क्रसर प्लान्ट र पहुँच मार्गहरूमा ठूलो क्षति पुर्याएर कामलाई महिनौँ पछाडि धकेलिदियो।
- प्राविधिक र ठेक्का प्रक्रियाको जटिलता: अन्तर्राष्ट्रिय ठेकेदारहरूको छनोट, जटिल प्राविधिक डिजाइन तय गर्न लागेको समय र महामारीका कारण पनि सुरुवाती वर्षहरूमा कामको गति सुस्त हुन पुग्यो।🚫 सुरक्षा र नियम: कम गतिका सवारी साधनलाई प्रतिबन्ध
यस एक्सप्रेस-वेको सबैभन्दा चाखलाग्दो कुरा के छ भने, यो नेपालको पहिलो उच्च गतिको सडक हुनेछ। यहाँ सवारी साधनको गति निकै उच्च हुने भएकाले सुरक्षाका दृष्टिकोणले मोटरसाइकल, स्कुटर, र कम गतिका सवारी साधनहरू चलाउन पूर्ण प्रतिबन्ध लगाइने योजना छ। यो बाटो केवल कार, बस, र ठूला मालवाहक ट्रकहरूका लागि मात्र 'क्रुजिङ लेन' का रूपमा रहनेछ।⚠️ दुई पाङ्ग्रे सवारी प्रतिबन्ध हुनुका मुख्य कारणहरू:- उच्च गतिको जोखिम (High Speed Hazard): एक्सप्रेस-वेमा गाडीहरूको गति ८० देखि १०० किमी प्रतिघण्टा वा सोभन्दा बढी हुने गरी डिजाइन गरिएको हुन्छ। यति तीव्र गतिमा चल्ने ठूला गाडी (बस, ट्रक) को हावाको ठूलो दबाब (Aerodynamic Force) ले गर्दा मोटरसाइकल वा स्कुटर सन्तुलन गुमाएर पल्टिने उच्च जोखिम हुन्छ।
- सुरुङमार्ग भित्रको गम्भीर सुरक्षा (Tunnel Safety): फास्ट ट्र्याकमा साढे ११ किलोमिटर लामा सुरुङहरू छन्। सुरुङभित्र दुर्घटना भएमा वा आगो लागेमा उद्धार कार्य (Rescue Operation) खुला सडकको तुलनामा निकै कठिन हुन्छ। दुई पाङ्ग्रे चालकहरू दुर्घटनामा बढी संवेदनशील (Vulnerable) हुने भएकाले टनल भित्र सुरक्षित राख्न यो नियम विश्वभर नै लागू गरिन्छ।
- कम गतिको समस्या (Slow Moving Traffic Problems): कम सिसी (CC) का स्कुटर र बाइकहरू तीव्र गतिको हाइवेमा ढिलो चल्दा पछाडिबाट आउने तीव्र गतिको गाडीले ठक्कर दिने सम्भावना अत्यधिक रहन्छ।
📊 निष्कर्षतमाम चुनौती र अवरोधका बीच पनि फास्ट ट्र्याकको निर्माण कार्य रोकिएको छैन। नेपाली सेना र इन्जिनियरहरूको अथक प्रयासले यो आयोजना सन् २०३० को नयाँ डेडलाइनभित्र सम्पन्न हुनेमा आशावादी हुन सकिन्छ। जब यो सडक पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउनेछ, यसले नेपालको अर्थतन्त्र, व्यापार र यातायातको क्षेत्रमा एउटा ऐतिहासिक क्रान्ति ल्याउनेछ।सडक निर्माणको यो सुस्त गति र सेनाको व्यवस्थापनलाई लिएर तपाईंको के विचार छ? के नेपाली सेनाले सन् २०३० भित्र यो राष्ट्रिय गौरवको आयोजना सम्पन्न गर्न सक्ला? आफ्नो महत्त्वपूर्ण विचार तल कमेन्ट बक्समा निश्चित रूपमा लेख्नुहोला र यो पेजलाई फलो गर्न नभुल्नुहोला!#FastTrackNepal #Infrastructure #EngineeringYatraNepal #kathmanduteraifasttrack
Tags
Infrastructure